The sun came out and the Cardinals flew off to forage for food @ High Park

 

CHỮ CỦA NĂM (Phong tục của người Nhật)

 CHỮ CỦA NĂM

Mỗi năm, vào tháng 12, người Nhật lại chờ đợi một khoảnh khắc quen thuộc: “Chữ Hán của năm” được công bố. Đó không phải là báo cáo tổng kết chính thức của nhà nước mà chỉ là một chữ duy nhất mang lại cảm giác của cả một năm sắp trôi qua.

Điều đặc biệt là chữ ấy không được tạo ra để giải thích, mà để nhận diện. Nhìn vào đó, người ta biết mình đã trải qua một năm như thế nào.

Sự kiện “Chữ của năm” được bắt đầu từ năm 1995, do Hiệp hội Kiểm định Năng lực Chữ Hán Nhật Bản khởi xướng. Ban đầu, đây chỉ là một hoạt động mang tính xã hội – văn hóa: kêu gọi mọi người chọn ra một chữ Hán có thể đại diện cho cảm nhận của mình về năm vừa qua.

Nhưng ngay từ năm đầu tiên 1995, khi chữ Chấn 「震」 được chọn – gắn với ký ức về trận động đất lớn – người ta nhận ra rằng một chữ Hán có thể chứa đựng nhiều hơn một sự kiện. Nó chứa nỗi sợ, sự rung chuyển, và dư chấn tinh thần của cả xã hội.

Từ đó, việc chọn “chữ của năm” trở thành một nghi thức lặp lại, đều đặn, và dần dần ăn sâu vào đời sống tinh thần của người Nhật.

Chữ được chọn như thế nào?

Chữ của năm không phải do học giả hay chính trị gia quyết định mà được chọn thông qua bình chọn công khai trên toàn quốc. Mỗi người tham gia viết ra một chữ Hán duy nhất kèm theo lý do cá nhân. Sau khi tổng kết, chữ có số phiếu cao nhất sẽ trở thành “chữ của năm”. Điều đáng chú ý là chữ được chọn không cần tích cực cũng không cần mang thông điệp hy vọng. Bởi vậy trong nhiều năm, chữ của năm mang sắc thái nặng nề, thậm chí u ám. Nhưng chính điều đó làm cho truyền thống này trở nên đáng tin: nó phản ánh cảm giác thật, không phải mong muốn đẹp.

Chữ của năm được công bố tại chùa Kiyomizu (清水寺) một ngôi chùa nổi tiếng ở Kyoto. Tại đây, vị trụ trì sẽ viết chữ được chọn lên một tờ giấy lớn, trước sự chứng kiến của công chúng và truyền thông.

清水寺 không chỉ là một địa điểm đẹp. Trong văn hóa Nhật, nơi này gắn với hình ảnh của quyết định, do dự và lựa chọn (*). Viết chữ của năm ở đó giống như một cách gánh lấy sức nặng của một năm, đặt nó xuống một cách trang trọng nhưng lặng lẽ.

Chữ của năm luôn được công bố vào ngày 12 tháng 12. Đây không phải là ngày cuối năm, mà là một thời điểm “ở giữa”: đủ muộn để nhìn lại, nhưng chưa khép hẳn cánh cửa năm cũ.

Chính khoảng thời gian ấy khiến chữ được chọn không mang tính phán xét, mà giống một tiếng thở dài đã lắng. Không còn tranh luận gay gắt, cũng chưa rơi vào hoài niệm hoàn toàn. Chỉ là một khoảnh khắc dừng lại, để gọi tên một năm vừa trôi qua bằng một chữ.

Chữ của năm không phải là chân lý. Nó cũng không đại diện cho tất cả mọi người. Nhưng nó làm được một việc quan trọng: tạo ra một điểm chung để cùng nhớ.

Nhờ một chữ duy nhất, ký ức của một năm không tan ra thành vô số mảnh vụn sự kiện, mà được gom lại, nén lại, đủ để khi nhiều năm sau nhìn lại, người ta vẫn có thể nói: À, năm đó là như thế.

Có lẽ vì vậy mà, dù chỉ là một chữ, truyền thống này vẫn được chờ đợi mỗi năm – như một cách rất Nhật Bản để khép lại thời gian: ít lời, nhưng nhiều dư âm.

Chữ của năm 2025 

Năm 2025, chữ được chọn làm biểu tượng là 「熊（kuma, con gấu (**). Thông thường rất ít khi chữ chỉ con vật được chọn, chỉ 1 lần là chữ 虎Hổ (2003) và đây là lần thứ hai tên gọi một con vật: Gấu được xướng lên trong 30 năm lịch sử của Chữ của năm. Phong trào bình chọn đã thu hút được 190 ngàn lượt phiếu tham dự, và 「熊」 chiếm vị trí số 1 với 23.346 phiếu — chỉ hơn chữ 「米」 ở vị trí thứ hai không nhiều: đúng 180 phiếu. 9 chữ khác trong tốp 10 chữ được chọn nhiều nhất là 米 — gạo / Mỹ; 高 — cao; 脈 — mạch; 万 — vạn; 変 — biến; 博 — rộng; 女 — nữ; 新 — mới; 初 — đầu tiên. Ý nghĩa của từng chữ giống như một mảnh ký ức tập thể mà người Nhật đã ghi nhận trong năm: 

熊 — sự xuất hiện dày đặc của gấu trong đời sống thường nhật, tạo ra nỗi lo lẫn sự chú ý về quan hệ con người – thiên nhiên.

米 — liên quan đến gạo, thực phẩm thiết yếu và các biến động giá cả.

高 — gợi cảm giác về giá cả, nhiệt độ, hay thậm chí cả sự trỗi dậy trong chính trị và xã hội.

Các chữ như 脈, 万, 博 phản ánh những sự kiện rộng hơn, như triển lãm, sự kiện toàn quốc hay mối liên hệ xã hội được nhìn ra từ nhiều góc cạnh. 

女 - do lần đầu có nữ thủ tướng

新 & 初 - liên quan đến AI

Nhìn lại 3 năm gần đây, chữ của năm cũng phản ánh rõ nét cảm nhận xã hội Nhật:

2024 — 「金」 (kim / vàng). Chữ gắn với thành tích thể thao, kinh tế và cả các tranh luận xã hội xoay quanh tiền bạc. 

2023 — 「税」 (thuế). Chữ thể hiện những lo lắng liên quan tới thuế và chi phí sinh hoạt. 

2022 — 「戦」 (chiến). Chữ gắn với các cuộc xung đột và cảm nhận về một thế giới có nhiều tranh chấp. 

So với những năm trước mang tính sự kiện rõ rệt như thế, chữ 熊 của 2025 gợi lên suy nghĩ về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên — một chủ đề hiện hữu trong đời sống hàng ngày. 

“Chữ của năm” ở Nhật chỉ là một sự chia sẻ cảm xúc. Dù là chuyện Gấu, Gạo, hay Cao, mỗi chữ đều mang theo một âm vang ký ức mà nhiều người có thể chạm tới, dù họ không trực tiếp đi bỏ phiếu.

Trong một thế giới đầy dữ liệu và sự kiện, việc gom cả một năm lại bằng một chữ có thể không đủ kể toàn bộ câu chuyện. Nhưng chính cái đủ để gợi ra một bóng dáng như thế cũng đã đủ khiến cho truyền thống này trở thành một phần mong đợi trong nhịp sống cuối năm Nhật Bản, khiến người ta dừng lại, nhớ lại, và cùng nhau mường tượng những điều đã qua. 

Nếu phải chọn chữ của 2025 cho riêng mình, chắc sẽ chọn chữ 初 bởi quá nhiều trải nghiệm đầu tiên gặp phải. Sau này nhìn lại sẽ thấy bắt đầu từ khi ấy mình đã sống khác đi mặc dù lúc đó chưa biết gọi tên nó là gì. 

Hy vọng sang năm 2026, chữ có thể chọn được sẽ là 静. Tĩnh không phải là im lặng vì không có động mà là khả năng làm cho động đi qua không làm mình bị vỡ!

Note

(*)

Chùa Kiyomizu gắn với thành ngữ “nhảy xuống từ kiyomizu” nghĩa là “quyết liều chết một phen”, xuất phát từ quan niệm nhảy xuống từ vách núi cheo leo của chùa nếu không chết, mong muốn sẽ linh nghiệm.

(**)

1. Gấu không chỉ xuất hiện ở vùng núi mà ở cả làng mạc, thành phố, tin tức đưa nhiều khiến dư luận chú ý

2. Gấu gây ra tai nạn giao thông, số người thương vong cũng tăng nhiều nhất so với trước, trở thành vấn đề xã hội khiến nhiều người quan tâm

3. Không chỉ gấu thông thường loại gấu trúc lớn (giant panda) cũng bị kéo vào cuộc bàn luận

Chính vì thế chữ Gấu được chọn thành chữ của năm mang biểu tượng về không khí xã hội phải suy nghĩ về mối quan hệ và khoảng cách giữa con người và thiên nhiên.

Vũ Minh Chi